کریدور زنگه‌زور؛ از پروژه آمریکایی تریپ تا نزاع در پارلمان ارمنستان
ورود طرح احداث راه‌آهن زنگه‌زور به فاز عملیاتی، ارمنستان را با چالش‌های سیاسی داخلی و منطقه‌ای مواجه کرده است.
آماده‌سازی برای احداث خط آهن در خاک ارمنستان میان منطقه زنگیلان جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان، روند بازگشایی مسیرهای ارتباطی و ترانزیتی در قفقاز جنوبی را از سطح بیانیه‌ها و اظهارات سیاسی به مرحله عملیاتی منتقل کرده است؛ با این حال، این فرایند با مقاومت شدید اپوزیسیون داخلی ارمنستان و پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک منطقه‌ای مواجه شده است.
پروژه آمریکایی تریپ؛ محور بازگشایی مسیرهای ترانزیتی
تا همین یک سال پیش، گفت‌وگوها پیرامون گشایش راه‌آهن و راه‌های مواصلاتی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان و همچنین ارمنستان و ترکیه، عمدتاً در چارچوب شعارها و مانورهای سیاسی ارزیابی می‌شد.
اما پس از آغاز ترانزیت کالاهای روسی به ارمنستان از طریق خاک جمهوری آذربایجان و صادرات محصولات آذربایجانی به بازار ارمنستان، این روند وارد گام‌های اجرایی شد؛ گام‌هایی که شامل تصمیمات قانونی لازم، آماده‌سازی پروژه‌های زیربنایی و برگزاری نشست‌های دوجانبه برای تدوین نقشه راه بازگشایی ترانزیت منطقه‌ای است.
عنصر مرکزی و کلیدی در احیای مسیرهای مواصلاتی در قفقاز جنوبی، «کریدور زنگه‌زور» است که بخش ارمنستانی آن قرار است در قالب پروژه مشترک ارمنی-آمریکایی تحت عنوان «TRIPP» (مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی) به اجرا درآید.
این طرح پس از دیدار سه‌جانبه نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، و الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در کاخ سفید در تاریخ 8 اوت 2025 کلید خورد.
پروژه «تریپ» شامل احداث بزرگراه و خط آهن در جنوبی‌ترین نقطه استان سیونیک ارمنستان است؛ همان طرحی که پیش‌تر در ژانویه 2021 توسط کمیسیون سه‌جانبه روسیه، آذربایجان و ارمنستان برنامه‌ریزی شده بود.
این مسیر ارتباطی، منطقه زنگیلان را به نخجوان متصل کرده و امکان صادرات کالا به ترکیه را از کوتاه‌ترین مسیر قفقاز جنوبی فراهم می‌سازد. علاوه بر این، در چارچوب این طرح، خطوط لوله گاز و نفت، خطوط انتقال برق و شبکه‌های فیبر نوری نیز از خاک ارمنستان به سمت نخجوان کشیده خواهد شد.
تلاش ارمنستان برای ساختاریافتگی مالی و حقوقی طرح
نیکول پاشینیان روز گذشته بار دیگر بر اهمیت حیاتی اجرای این پروژه تأکید کرد. وی در سخنرانی خود در 6 اکتبر در همایش بازرگانی ارمنستان و انگلیس تصریح کرد که ایروان «به صورت روزانه» بر روی آغاز عملیاتی پروژه «تریپ» کار می‌کند.
به گفته وی، این طرح می‌تواند محیط اقتصادی نه تنها ارمنستان، بلکه کل منطقه را دگرگون سازد. پاشینیان همچنین اظهار داشت که ایروان در انتظار بازگشایی مرزهای ارمنستان و ترکیه و برقراری خطوط ریلی با آذربایجان و ترکیه است. در یک افق گسترده‌تر، این مسیر باید پیوندی میان خلیج فارس و دریای سیاه ایجاد کرده و ارمنستان را وارد زنجیره‌های جدید لجستیک بین‌المللی کند.
نکته قابل توجه این است که پیشرفت این پروژه تنها به بیانیه‌های سیاسی محدود نمی‌شود. در 16 سپتامبر، دادگاه قانون اساسی ارمنستان تعهدات مندرج در توافقنامه چارچوب همکاری‌های استراتژیک با آمریکا درباره «تریپ» را مغایر با قانون اساسی ندانست.
اکنون این سند باید به تصویب نهایی پارلمان ارمنستان برسد. جهت اجرای پروژه، شرکتی با نام «TRIPP Development Company» تأسیس شده است که در مرحله نخست، 74 درصد از سهام آن متعلق به طرف آمریکایی و 26 درصد آن در اختیار طرف ارمنی خواهد بود.
افق‌های زمانی و زیرساخت‌های انرژی در قفقاز جنوبی
با این وجود، زمان‌بندی آغاز عملیات عمرانی پروژه به عقب افتاده است. بر اساس اظهارات جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان، کارهای اجرایی در خاک ارمنستان زودتر از سال 2027 آغاز نخواهد شد.
البته این تعویق به معنای انصراف از پروژه نیست. جمهوری آذربایجان در حال تکمیل بخش مربوط به خود در کریدور زنگه‌زور در مناطق قره‌باغ و زنگه‌زور شرقی است و مقدمات مدرن‌سازی خط آهن نخجوان را فراهم می‌سازد. در ارمنستان نیز مطالعات مهندسی انجام شده و در برنامه 5 ساله دولت (2026-2031)، بازسازی قطعات ریلی گیومری-آخوریک-مرز ترکیه و یرسخ-مرز نخجوان پیش‌بینی شده است.
سیگنال مهم دیگری نیز اخیراً در مسیر ارتباطات ارمنستان و ترکیه دریافت شد. نمایندگان ایروان و آنکارا درباره بازسازی و راه‌اندازی خط انتقال برق گیومری-قارص گفت‌وگو کردند.
داویت خوداتیان، وزیر مدیریت منطقه‌ای و زیرساخت‌های ارمنستان، اعلام کرد طرفین این موضوع را در چارچوب عادی‌سازی روابط بررسی کرده و اتصال متقابل شبکه‌های برق را هدفمند می‌دانند. در سپتامبر نیز نمایندگان ارمنستان، آذربایجان و گرجستان امکان ادغام شبکه‌های برق ملی با سیستم ترکیه را بررسی کردند.
همکاری‌های حوزه انرژی می‌تواند نخستین حلقه عملیاتی از پیوند گسترده‌تر منطقه‌ای باشد. در صورت توافق بر سر شرایط فنی و سیاسی، ارمنستان علاوه بر ترانزیت کالا، امکان صادرات برق، جذب سرمایه‌گذاری و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود خارجی را پیدا می‌کند. این امر برای ترکیه دسترسی مستقیم‌تر به آذربایجان و خزر، برای باکو ارتباط زمینی با نخجوان و برای سرمایه‌گذاران بین‌المللی مسیری جدید میان اروپا و آسیا فراهم می‌سازد.
مخالفت اپوزیسیون ارمنستان و تنش در صحنه سیاسی
علی‌رغم تمام مزایای اقتصادی، این پروژه از نظر سیاسی آسیب‌پذیر باقی مانده است. در ارمنستان، جریان‌های اپوزیسیون به شدت با الگوی کنونی عادی‌سازی روابط با جمهوری آذربایجان مخالف بوده و دیدگاهی منفی نسبت به ایجاد زیرساخت‌های جدید منطقه‌ای دارند.
فراکسیون «ارمنستان مقتدر» مدعی است که دولت بدون دریافت تضمین‌های صلح، دست به امتیازدهی می‌زند؛ این در حالی است که صلح دوفاکتو میان باکو و ایروان محقق شده و بارها توسط مقامات عالی هر دو کشور مورد تأکید قرار گرفته است. نارک کاراپتیان، رهبر این فراکسیون، کسب تضمین‌های امنیتی را شرط لازم برای تعیین حدود مرزی و بازگشایی راه‌ها می‌داند.
ادعای باکو در سازمان ملل: صلح «دوفاکتو» با ارمنستان برقرار است
شدت رقابت‌های سیاسی، خود را در درگیری فیزیکی روز گذشته در صحن پارلمان ارمنستان نشان داد. در حالی که پاشینیان در همایش تجاری مشغول تشریح اهمیت ساخت بخش ارمنی کریدور زنگه‌زور (سیونیک) بود، ادگار غازاریان، نماینده فراکسیون اپوزیسیون، با متهم کردن مقامات دولتی به حیف‌ومیل اموال عمومی، موجب بروز درگیری فیزیکی با نمایندگان حزب حاکم «پیمان مدنی» شد؛ درگیری شدیدی که به راهروهای پارلمان کشیده شد و نیروهای امنیتی تنها در تلاش دوم موفق به جداسازی نمایندگان شدند.
اگرچه تنش پارلمانی مستقیماً به پروژه زنگه‌زور مربوط نبود، اما فضا و تنش‌های شدید سیاسی را آشکار می‌کند؛ فضایی که دولت در آن سعی دارد تغییرات بازنگری شده در سیاست خارجی و اقتصادی ارمنستان در دوران پساجنگ را پیش ببرد.
اپوزیسیون ارمنستان هرگونه توافق با باکو و آنکارا را رد کرده و به جای صلح، بر آماده‌سازی برای مناقشه نظامی جدید تمرکز دارد. با این حال، با توجه به اکثریت کرسی‌های حزب «پیمان مدنی» در پارلمان، توان مانور اپوزیسیون محدود است.
ملاحظات ژئوپلیتیک قدرت‌های منطقه‌ای؛ روسیه و ایران
پیشبرد پروژه «تریپ» علاوه بر کشمکش‌های داخلی، با پیچیدگی‌های عرصه بین‌المللی نیز همراه است. روند فاصله گرفتن ارمنستان و روسیه ادامه دارد و مسکو منتظر پاسخ شفاف ایروان است که آیا پاشینیان به دنبال همگرایی با اتحادیه اروپا است یا حفظ عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا. نخست‌وزیر ارمنستان علی‌رغم طرح ایده «چهارراه صلح»، هنوز نتوانسته سیاست چندوجهی موفقی ایجاد کند تا از توازن میان قدرت‌ها سود ببرد.
از سوی دیگر، ایران نیز ملاحظات و اعتراضاتی را نسبت به حضور و نفوذ آمریکا در کریدور زنگه‌زور مطرح کرده و خواستار لحاظ شدن منافع تهران در اجرای پروژه «تریپ» است؛ اما تیرگی و پیچیدگی روابط ایران و آمریکا، دستیابی به یک موازنه آسان در این زمینه را با چالش مواجه ساخته است.
