فروپاشی دکترین بازدارندگی؛ پیامدهای امنیتی طوفان الاقصی برای اسرائیل

عملیات طوفان الاقصی را که در روز 7 اکتبر 2023 به دست رزمندگان مقاومت فلسطین در گردانهای قسام شاخه نظامی حماس رخ داد، می‌توان یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تاریخ امنیتی اسرائیل دانست؛ زیرا این رویداد مجموعه‌ای از فرضیات امنیتی اسرائیل درباره توان بازدارندگی، قدرت اطلاعاتی، بحث حفاظت از مرزهای اشغالی و اتکا به فناوری‌های دفاعی را زیر سؤال برد. نهادهای رسمی رژیم صهیونیستی نیز پس از این حمله، از «شکست» در حفاظت از مرزها و ضرورت تغییرات عمیق در ساختار دفاعی سخن گفته‌اند.

نخستین پیامد، ضربه جدی به مفهوم بازدارندگی اسرائیل بود. پیش از 7 اکتبر، راهبرد این رژیم در قبال مقاومت فلسطین تا حد زیادی بر بازدارندگی، عملیات‌های محدود و دوره‌ای، محاصره و اتکا به برتری اطلاعاتی و فناوری استوار بود. اما حمله حماس نشان داد برتری نظامی اسرائیل الزاماً مانع یک عملیات غافلگیرکننده و گسترده نمی‌شود. پژوهشگران مؤسسه مطالعات امنیت داخلی اسرائیل (INSS) عنوان کردند اسرائیل در سال‌های پیش از جنگ، سرمایه‌گذاری زیادی روی نیروی هوایی، اطلاعات و فناوری انجام داد، اما در مقابل، توانایی‌های مورد نیاز برای مقابله با یک حمله زمینی گسترده و حفظ نیروی کافی در مرز را کمتر مورد توجه قرار داده بود. به اعتقاد این مؤسسه، اتکا به حصار مرزی و سامانه‌های دفاعی نیز نوعی احساس امنیت کاذب ایجاد کرده بود.[1]

دومین پیامد، آشکار شدن ضعف‌های اطلاعاتی و عملیاتی بود. کمیسیون‌های تحقیق داخلی ارتش اسرائیل پس از وقایع 7 اکتبردر حال بررسی این مسئله‌اند که چگونه نیروهای حماس توانستند از مرز عبور کنند و ارتش رژیم در ساعات اولیه نتوانست از شهرک‌ها و پایگاه‌های جنوب دفاع مؤثر انجام دهد. ارتش اسرائیل در گزارش رسمی خود درباره نبرد در کیبوتص بئری، این حادثه را نمونه‌ای از «مقیاس شکست» و فاجعه‌ای دانسته که در آن ساکنان برای ساعت‌ها بدون حضور مؤثر ارتش رها شده بودند.[2]

دفتر بازرس کابینه اسرائیل نیز در ارزیابی خود، مسئله را فراتر از یک اشتباه تاکتیکی دانست. این نهاد اعلام کرد حمله 7 اکتبر حاصل «شکست‌های متعدد و شدید در دفاع از مرزهای اسرائیل» بود و بررسی‌های قبلی نیز شکاف‌هایی را در آمادگی نیروهای ارتش نشان داده بودند. بازرس کابینه همچنین از مشکلی ساختاری در آمادگی امنیتی اسرائیل پرده برداشت که در آن به جای آمادگی مستمر و نظام‌مند، بیش از حد به بداهه‌عمل کردن در هنگام بحران اتکا شده است.[3]

سومین پیامد، تغییر ماهیت تهدید از یک جبهه محدود به تهدید چندجبهه‌ای بود. عملیات طوفان الاقصی رزمندگان حماس عملا به جنگی منجر شد که در ادامه تنها به غزه محدود نماند و جبهه‌های لبنان، سوریه، یمن، ایران و سایر عرصه‌های منطقه‌ای را نیز درگیر کرد. ارتش اسرائیل در گزارش مربوط به هزارمین روز جنگ اعلام کرده که پس از 7 اکتبر، عملیات نظامی اسرائیل در هفت عرصه مختلف گسترش یافت. این مسئله برای اسرائیل به معنای ضرورت حفظ هم‌زمان آمادگی در چند مرز و افزایش فشار بر نیروی انسانی، ذخایر نظامی و سامانه‌های دفاعی بود.

چهارمین پیامد، اجرای اصلاحات ساختاری ارتش بود. رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل و فرماندهان ارشد اعلام کردند یکی از مهم‌ترین درس‌ها ضرورت گسترش ساختار نیروهاست. اسرائیل فاقد عمق جغرافیایی است و اندازه ارتش عملاً عمق استراتژیک آن محسوب می‌شود. بنابراین نیاز به افزایش نیروهای منظم، بازگرداندن خدمت سربازی به سه سال کامل در برخی موارد، تقویت نیروهای ذخیره و سرمایه‌گذاری سنگین در تجهیزات و آمادگی برای جنگ غافلگیرانه مطرح شد. تغییرات مشخص شامل ایجاد ساختارهای جدید فرماندهی هوایی برای واکنش سریع به نفوذهای مرزی، بازنگری در سیستم‌های هشدار و اطلاعات، و تأکید بیشتر بر هماهنگی زمینی-هوایی در شرایط ابهام کامل است.[4]

همچنین وقوع درگیری داخلی بین مقامات امنیتی و سیاسی در اسرائیل را می‌توان از نتایج عملیات 7 اکتبر دانست. در آستانه سومین سالگرد این عملیات، بنا به گزارش وبسایت خبری Ynet رونن بار، رئیس وقت شین بت (سازمان امنیت داخلی) حدود سه هفته پیش از حمله 7 اکتبر به‌طور غیرمعمول درخواست کرد در جلسه محرمانه کمیته فرعی خدمات اطلاعاتی کمیسیون خارجی و امنیت کنست حضور پیدا کند. بر اساس این گزارش، بار در این جلسه درباره احتمال وقوع یک جنگ نزدیک و چندجبهه‌ای هشدار داد. پیام اصلی وی این بود که شکاف داخلی در جامعه اسرائیل، این رژیم را در موقعیت آسیب‌پذیرتری قرار داده است.[5] لازم به ذکر است در ماه های منتهی به حمله 7 اکتبر، جامعه صهیونیستی درگیر اختلافات شدیدی بر سر لایحه اصلاحات قضائی بود.

اما طبق گزارش‌های Ynetاین نخستین بار نبود که رونن بار درباره پیامدهای وضعیت امنیتی هشدار می‌داد. او در ژوئیه 2023، حدود سه ماه پیش از 7 اکتبر، نیز در دیدار با بنیامین نتانیاهو «هشداری درباره جنگ» منتقل کرده بود. البته هشدار او به این معنا نبود که اطلاعات مشخصی درباره حمله حماس در 7 اکتبر در اختیار داشته است.[6]

در کنار هشدارهای شین بت، گزارش‌های اسرائیلی از نامه‌های متعدد امان، اداره اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل، به نتانیاهو در تابستان 2023 خبر داده‌اند. در ارزیابی‌های اطلاعات نظامی، چهار مؤلفه اصلی بازدارندگی اسرائیل در معرض آسیب توصیف شده بود: قدرت ارتش، روابط با آمریکا، قدرت اقتصادی و انسجام داخلی جامعه اسرائیل. بنابراین، از نگاه این ارزیابی‌ها، مسئله فقط احتمال یک حمله مستقیم نبود؛ بلکه نگرانی این بود که دشمنان به این نتیجه برسند که شرایط داخلی اسرائیل برای اقدام علیه آن مناسب‌تر شده است.[7]

از این رو نتانیاهو اخیراً رونن بار را متهم کرده که در شب 7 اکتبر از وجود «خطر واقعی» اطلاع داشته اما نخست‌وزیر را به‌موقع مطلع نکرده است. در مقابل، رئیس وقت شین بت این اتهام را رد کرده و گفته نتانیاهو هشدارهایی را که پیش از حمله درباره وضعیت امنیتی دریافت کرده بود نادیده گرفته است. بار همچنین خواستار انتشار کامل صورت‌جلسات و جدول دیدارهای نخست‌وزیر با مقام‌های امنیتی و خارجی شده تا مشخص شود چه کسی، چه اطلاعاتی و در چه زمانی دریافت کرده است.[8]

اما با وجود انتقال چنین هشدارهایی که عنوان می‌شود از سوی نتانیاهو جدی گرفته نشد، رونن بار در بیانیه رسمی خود در سالگرد 7 اکتبر، صراحتاً گفت سازمان امنیت داخلی اسرائیل نیز در ارائه هشدار کافی شکست خورد. او گفت اسرائیل وظیفه اساسی خود برای حفاظت از شهروندان درست انجام نداد و شین بت نیز «در ارائه هشدار کافی» ناکام ماند.

رونن بار همچنین اعلام کرد اگرچه در حدود ساعت 3:03 بامداد 7 اکتبر هشداری درباره «آمادگی غیرعادی و احتمال نیت‌های تهاجمی حماس» منتشر شد، اما سطح هشدار اشتباه ارزیابی شده بود. در واقع در آن مقطع هیچ‌یک از نهادهای امنیتی انتظار نداشتند که صبح همان روز حمله‌ای با ابعاد واقعی 7 اکتبر آغاز شود.[9]

سه سال پس از طوفان‌الاقصی؛ اسرائیل هنوز اسیر 7 اکتبر

رسوایی چندگانه اسرائیل در طوفان‌الاقصی و حقایقی که برای غرب فاش شد

بنابراین، پیامد امنیتی 7 اکتبر را نمی‌توان تنها در شکست مرزی و تأخیر ارتش در واکنش به حمله خلاصه کرد. مجموعه گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد کل ساختار زنجیره هشدار، ارزیابی تهدید و تصمیم‌گیری در سطح سیاسی و امنیتی با مشکل مواجه بوده است. براین اساس مهمترین اتفاقی که در 7 اکتبر 2023 رخ داد، فروپاشی مفهوم امنیتی چند دهه‌ای بود که اسرائیل متکی به آن، توان نظامی خود را پایه ریزی کرده بود.

پانوشت:

[1]. https://www.inss.org.il/strategic_assessment/lieberman/?utm_source=chatgpt.com

[2]. https://www.idf.il/216005?utm_source=chatgpt.com

[3] . https://www.mevaker.gov.il/en/newsroom/2025-04-01-report?utm_source=chatgpt.com

[4] . https://www.jns.org/news/israel-news/idf-chief-says-oct-7-probes-concluded-vows-larger-military

[5]. https://www.ynet.co.il/news/article/r1ay90jcze

[6]. https://www.ynet.co.il/news/article/h1fk2zo9ze

[7]. https://www.ynet.co.il/news/article/h1nwoxlcgg

[8]. https://www.ynet.co.il/news/elections2026/article/hkmxbzoqfg

[9]. https://www.shabak.gov.il/reports/publications/דברי-ראש-שירות-הביטחון-הכללי-רונן-בר-לציון-שנה-למתקפת-הטרור-שאירעה-ב-710/