رایزنی مسکو و باکو بر سر کریدور شمال-جنوب و ترانزیت گاز به ایران
مقامات روسیه و آذربایجان درباره توسعه کریدور شمال-جنوب، همکاری‌های انرژی و ترانزیت گاز رایزنی کردند.
نمایندگان عالی‌رتبه دولت‌های روسیه و جمهوری آذربایجان در چارچوب یک سلسله نشست‌های کاری فشرده، آخرین وضعیت پروژه‌های مشترک اقتصادی، راهکارهای توسعه همکاری‌های تجاری و تسهیل مسیرهای ترانزیتی به‌ویژه گذرگاه بینالمللی «شمال - جنوب» را مورد بحث و تبادل نظر قرار دادند.
در همین راستا، نشست کاری مشترک رؤسای کمیسیون بین‌دولتی همکاری‌های اقتصادی دو کشور با حضور «آلکسی اورچوک» معاون نخست‌وزیر روسیه و «شاهین مصطفیاف» معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان برگزار شد. طرفین در این دیدار به بررسی طیف گسترده‌ای از مسائل اقتصادی و موضوعات متقابل در حوزه مناسبات دوپایه‌ای پرداختند.
بر اساس اطلاعیه رسمی منتشرشده از سوی دفتر هیئت دولت روسیه، جدول کاری و دستور کار این نشست کمیسیون مشترک شامل محورهای کلیدی متعددی از جمله شتاب‌بخشی به روند توسعه کریدور ترانزیتی شمال - جنوب، گسترش حجم حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی، بهبود شبکه‌های ارتباطی، رفع موانع لجستیکی و همچنین بهینه‌سازی و مدرن‌سازی عملکرد پایگاه‌ها و گمرکات مرزی میان دو کشور بوده است.
علاوه بر این، معاونان نخست‌وزیر هر دو کشور درباره روند اجرای پروژه‌های سرمایه‌گذاری مشترک در بخش‌های مختلف صنعتی، حوزه انرژی، بخش کشاورزی و تدوین برنامه‌های عملیاتی جهت افزایش مجدد مبادلات تجاری دوطرفه گفت‌وگو کردند.
توجه ویژه‌ای در این مذاکرات به نحوه اجرای توافقات عالی حاصل‌شده میان رؤسای جمهور دو کشور و عملیاتی‌سازی مصوبات بیست‌وچهارمین نشست کمیسیون بین‌دولتی که در تاریخ 16 آوریل 2026 در منطقه زنگیلان برگزار شده بود، معطوف شد.
رایزنی‌های انرژی و لجستیک در سطح عالی
در بخش دیگری از این دیدارهای دیپلماتیک و اقتصادی، شاهین مصطفیاف معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان در جریان سفر کاری خود به مسکو با «آلکساندر نواک» معاون رئیس دولت روسیه و متولی اصلی بخش انرژی این کشور دیدار و گفت‌وگو کرد.
در این نشست، افق‌ها و چشم‌اندازهای توسعه همکاری‌های تجاری - اقتصادی دو کشور در حوزه‌های صنعت، انرژی و لجستیک بینالمللی به طور تفصیلی بررسی شد.
حاجی‌اف: روابط باکو و مسکو در مسیر حسن همجواری توسعه می‌یابد
هم‌زمان، نشست‌های تخصصی میان فعالان اقتصادی و بخش خصوصی دو کشور نیز برگزار شد. در این راستا، «آلکسی رپیک» رئیس شورای بازرگانی روسیه و آذربایجان و «امین آقالاروف» رئیس هیئت‌مدیره شورای بازرگانی آذربایجان و روسیه با شاهین مصطفیاف به گفت‌وگو نشستند. حاضرین در این دیدار موضوعات مربوط به گسترش پیوندهای سرمایه‌گذاری، حمایت از فعالیت شرکت‌های بخش خصوصی و ارتقای سطح تعاملات مجامع تجاری دو کشور را مورد توجه قرار دادند.
توسعه شاخه غربی کریدور شمال - جنوب؛ جایگزین امن مسیرهای دریایی
در همین ارتباط، «روشن ابراهیم‌اف» کارشناس و تحلیلگر برجسته مسائل اقتصادی در گفت‌وگوی اختصاصی به بررسی چشم‌انداز و ابعاد مختلف همکاری‌های اقتصادی مسکو و باکو با محوریت گذرگاه بینالمللی شمال - جنوب پرداخت.
ابراهیم‌اف در خصوص اهمیت این مسیر گفت: «طی سال‌های اخیر، علاوه بر مسیر اصلی که به سمت ایران امتداد می‌یابد، شاخه غربی کریدور شمال - جنوب از مسیر قلمرو جمهوری آذربایجان که گاهی از آن تحت عنوان مسیر "شمال - غرب" یاد می‌شود، توسعه قابل‌توجهی یافته است. از طریق این مسیر ترانزیتی، کالاهای صادراتی روسیه از طریق خطوط ریلی جمهوری آذربایجان به کشورهای گرجستان، ارمنستان و ترکیه منتقل می‌شوند. توسعه این شبکه مواصلاتی با منافع راهبردی و اقتصادی هر دو کشور مسکو و باکو کاملاً همسو است.»
این تحلیلگر اقتصادی تاکید کرد: «روسیه با بهره‌گیری از این مسیر، به یک مسیر جایگزین، پایدار و امن برای ارسال کالاهای خود به بازارهای ارمنستان و ترکیه دست می‌یابد؛ مسیری که در شرایط کنونی بسیار مطمئن‌تر است، چرا که مسیرهای سنتی ترکیبی از طریق بنادر روسیه در دریای سیاه به دلیل مخاطرات و حملات نظامی به کشتی‌های تجاری با ناامنی مواجه شده و در برخی مواقع غیرممکن شده است. از این رو، اشتیاق و تمایل برای استفاده از شاخه غربی کریدور شمال - جنوب روز به روز در حال افزایش است.»
وی افزود: «علاوه بر مسیر ترانزیتی فعال فعلی از طریق خاک گرجستان، جمهوری آذربایجان حدود 90 درصد از مراحل احداث خط آهن در مناطق آزادشده خود را که از مسیر ارمنستان به نخجوان و سپس به سمت ترکیه امتداد می‌یابد، به پایان رسانده است.
به محض اینکه ارمنستان بخش مربوط به خود را احداث کند و خط آهن موجود در نخجوان نیز بازسازی و به‌روزرسانی شود، دومین گذرگاه شاخه شمال - غرب برای ارسال کالاهای روسی به بازارهای ارمنستان و ترکیه و همچنین واردات کالا از این کشورها بازگشایی خواهد شد.»
این کارشناس اقتصادی تصریح کرد: «تداوم روند عادی‌سازی روابط میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، فرصت‌ها و افق‌های جدیدی را برای گشایش مسیرهای ریلی جدید از روسیه از طریق خاک آذربایجان و ارمنستان به سمت ترکیه فراهم خواهد کرد.
جمهوری آذربایجان بخش مربوط به خود از پروژه‌های زیربنایی را به مرحله اجرا درآورده و در حال حاضر چالش اصلی این است که از سوی طرف ارمنی هنوز اقدامی عملی برای احداث بخش ریلی میان منطقه زنگیلان و جمهوری خودمختار نخجوان صورت نگرفته است.»
تغییر در معادلات انرژی و افت مبادلات تجاری
این تحلیلگر اقتصادی در ادامه به تحلیل دستور کار احتمالی گفتگوها میان شاهین مصطفیاف و آلکساندر نواک معاون نخست‌وزیر روسیه در امور انرژی پرداخت و گفت: «از ابتدای سال جاری میلادی، واردات نفت خام از روسیه به جمهوری آذربایجان با کاهش شدیدی مواجه شده و تقریباً به میزان 9 برابر افت کرده است.
شرکت دولتی سوکار پیش از این نفت خام روسیه را خریداری می‌کرد، زیرا پالایشگاه نفت باکو از دوران شوروی سابق به گونه‌ای طراحی شده که تخصصی روی پالایش نفت سنگین‌تر روسیه تمرکز دارد که با نفت سبک آذربایجان متفاوت است.
همچنین شرکت سوکار در گذشته مقادیر مشخصی گاز از شرکت گازپروم روسیه در فصول اوج مصرف خریداری می‌کرد که در حال حاضر این واردات متوقف شده است. بنابراین، معاونان نخست‌وزیر دو کشور احتمالاً افق‌های همکاری مسکو و باکو در زمینه عرضه و مبادله هیدروکربن‌ها را مورد بحث قرار داده‌اند.»
وی همچنین اشاره کرد: «علاوه بر موضوع نفت و گاز، مذاکراتی نیز در خصوص بهبود و تکمیل فرآیند یکپارچه‌سازی شبکه‌های برق دو کشور در جریان است. در حال حاضر شبکه‌های برق روسیه و جمهوری آذربایجان همگام‌سازی شده‌اند، اما یک پروژه منطقه‌ای گسترده‌تر در حال بررسی است که بر اساس آن ارمنستان نیز به این شبکه متصل خواهد شد؛ کشوری که هم‌اکنون برق روسیه را از طریق گرجستان دریافت می‌کند و نه از مسیر آذربایجان.
شایان ذکر است که اتصال شبکه‌های برق در مثلث آذربایجان، گرجستان و ارمنستان در حال رایزنی است. از سوی دیگر، حجم مبادلات تجاری میان روسیه و جمهوری آذربایجان از ابتدای سال جاری تا کنون با کاهش 40 درصدی مواجه شده که علت اصلی آن کاهش شدید واردات نفت خام از روسیه بوده است و طرفین اکنون در حال بررسی راهکارهایی برای احیا و بازگرداندن آمارها به سطوح قبلی هستند.»
پروژه کلیدی سوآپ و ترانزیت گاز به ایران
ابراهیم‌اف در پایان به پروژه جدید و مهم دیگری اشاره کرد که می‌تواند تحولی بزرگ در تعاملات اقتصادی منطقه‌ای ایجاد کند.
وی تاکید کرد: «پروژه جدیدی که به توسعه و تعمیق همکاری‌های اقتصادی دو کشور کمک شایانی خواهد کرد، موضوع انتقال و ترانزیت گاز طبیعی روسیه به استان‌های شمالی ایران از طریق قلمرو جمهوری آذربایجان است.
هم‌اکنون مذاکرات و رایزنی‌های جدی برای تامین پمپاژ و انتقال سالانه تا 50 میلیارد متر مکعب گاز به بازار ایران در حال انجام است. این پروژه عظیم گازی، مکمل همکاری‌ها برای تکمیل زیرساخت‌های شاخه غربی کریدور شمال - جنوب خواهد بود؛ جایی که هنوز احداث قطعه ریلی رشت - آستارا در خاک ایران باید به سرانجام برسد.
به محض بهره‌برداری از این مسیر ریلی، حجم حمل‌ونقل کالا از روسیه به ایران از طریق خاک آذربایجان به شدت افزایش خواهد یافت که هر دو طرف ذینفع آن هستند.»
این کارشناس اقتصادی خاطرنشان کرد: «اجرای این پروژه جدید گازی نیازمند توسعه و ارتقای ظرفیت زیرساخت‌های خطوط لوله موجود در جمهوری آذربایجان است. جمهوری آذربایجان دارای خطوط لوله‌ای است که شبکه انتقال گاز آن را به روسیه و همسایگان متصل می‌کند، اما ظرفیت فعلی آنها بسیار کمتر از رقم پیشنهادی 50 میلیارد متر مکعب گاز در سال است.
به همین دلیل، از هم‌اکنون باید توافقات لازم برای انجام عملیات عمرانی و افزایش ظرفیت این خطوط لوله صورت گیرد که این امر دستور کار جدید و مهمی را برای آینده همکاری‌های اقتصادی روسیه و جمهوری آذربایجان رقم می‌زند.»
