"چشمِ برزخی" در نقطه صفر مرزی
جانمایی دقیق برای ایکس ری های گمرک، در کنار به کارگیری تجهیزات با کیفیت ضرورت دارد.
به تازگی اعلام شد مأموران گمرک دوغارون موفق به کشف 6 کیلو و 290 گرم مواد مخدر از نوع هروئین فشرده از یک دستگاه کامیون خالی ورودی از سمت افغانستان شدند؛ کشفی که بار دیگر نام این مرز را در میان گمرکات فعال کشور در حوزه مقابله با قاچاق مواد مخدر مطرح کرده است.
شرق کشور سال‌هاست یکی از مهم‌ترین مبادی زمینی تجارت ایران با افغانستان به شمار می‌رود؛ اما همین موقعیت تجاری و مرزی، این گمرک را همزمان در معرض ریسک‌های مرتبط با قاچاق کالا و مواد مخدر قرار داده است. در چنین شرایطی، کشف محموله‌های مخدر صرفاً به معنای عملکرد یک مأمور در نقطه بازرسی نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از تجهیزات، نیروی انسانی، فرآیندهای کنترلی و جانمایی صحیح زیرساخت‌های بازرسی است.
یکی از نکات قابل توجه درباره کشفیات قابل توجه در این نقطه مرزی، استفاده همزمان از ابزارهای مختلف برای شناسایی محموله‌های مشکوک است. ایکس‌ری کامیونی، سگ‌های موادیاب، بازرسی فیزیکی و البته تجربه و دقت مأموران، مجموعه‌ای از ابزارهایی هستند که می‌توانند احتمال عبور محموله‌های قاچاق از مرز را کاهش دهند.
در واقع، ایکس‌ری را می‌توان نوعی «چشم برزخی» در مرز دانست؛ ابزاری که بدون نیاز به باز کردن تمام محموله، امکان مشاهده بخش‌هایی از محتویات پنهان وسایل نقلیه را فراهم می‌کند و می‌تواند کامیون‌های مشکوک را برای بازرسی دقیق‌تر شناسایی کند.
با این حال، تجربه گمرکات مختلف نشان می‌دهد که صرف در اختیار داشتن دستگاه ایکس‌ری برای افزایش کشفیات کافی نیست. کیفیت و ظرفیت دستگاه، نیروی انسانی متخصص، فرآیند تحلیل تصاویر، استفاده از تجهیزات مکمل و از همه مهم‌تر محل استقرار دستگاه، همگی در اثربخشی این ابزار نقش دارند.
ایکس‌ری فقط یک دستگاه نیست؛ یک زنجیره کنترلی است
در مرزهای زمینی، کامیون‌ها و محموله‌ها در یک مسیر مشخص حرکت می‌کنند و هر نقطه از این مسیر می‌تواند از منظر کنترل و نظارت اهمیت داشته باشد. به همین دلیل، جانمایی تجهیزات بازرسی باید به گونه‌ای باشد که امکان دور زدن فرآیند کنترل یا خروج وسیله نقلیه از محدوده نظارت به حداقل برسد.
برای مثال، اگر دستگاه ایکس‌ری در فاصله قابل توجهی از نقطه خروجی یا مرز مستقر باشد، این پرسش مطرح می‌شود که پس از انجام اسکن، چه سازوکاری برای اطمینان از عدم دستکاری وسیله نقلیه یا محموله تا رسیدن به نقطه خروج وجود دارد؟
برخی کارشناسان معتقدند هرچه فاصله میان محل بازرسی و نقطه خروج نهایی کمتر باشد، امکان اعمال کنترل مؤثرتر نیز افزایش می‌یابد. از این منظر، جانمایی ایکس‌ری بخشی از معماری امنیتی مرز است و نباید صرفاً بر اساس فضای موجود یا ملاحظات عمرانی تعیین شود.
ماجرای بازرگان؛ ترافیک مرزی و یک سؤال درباره جانمایی
نمونه دیگر، گمرک بازرگان است؛ گمرکی که طی ماه‌های اخیر موضوع ترافیک کامیون‌ها در آن مورد توجه قرار گرفته است.
بر اساس آمار مطرح‌شده درباره این مرز، در مقاطعی روزانه حدود 600 کامیون وارد کشور می‌شوند، در حالی که خروج کامیون‌ها در سمت مقابل به حدود 300 دستگاه می‌رسد. این عدم توازن طبیعتاً می‌تواند به شکل‌گیری صف و افزایش زمان توقف کامیون‌ها در مرز منجر شود.
در چنین شرایطی، محل استقرار تجهیزات بازرسی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر ایکس‌ری در نقطه‌ای قرار داشته باشد که خود موجب ایجاد گلوگاه در مسیر عبور کامیون‌ها شود، افزایش ظرفیت تجارت و تردد مرزی بدون توسعه متناسب زیرساخت‌های کنترلی می‌تواند به افزایش زمان توقف و تراکم منجر شود.
از سوی دیگر، اگر دستگاه با فاصله زیادی از نقطه نهایی خروج قرار گرفته باشد، موضوع دیگری مطرح می‌شود: چگونه باید اطمینان حاصل کرد وسیله نقلیه‌ای که از مرحله اسکن عبور کرده، تا زمان خروج از مرز همچنان تحت کنترل باقی مانده است؟
فاصله تا نقطه صفر مرزی؛ حلقه‌ای که نباید از کنترل خارج شود
در برخی مرزها ممکن است فاصله محل استقرار تجهیزات بازرسی تا نقطه صفر مرزی به یک یا چند کیلومتر برسد. این فاصله از منظر کنترل قاچاق، صرفاً یک فاصله جغرافیایی نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از زنجیره امنیتی مرز باشد که باید برای آن سازوکار مشخصی وجود داشته باشد.
اصل موضوع این نیست که الزاماً ایکس‌ری در نقطه صفر مرزی قرار گیرد، بلکه باید میان محل انجام بازرسی و نقطه خروج نهایی، یک زنجیره کنترل بدون خلأ وجود داشته باشد.
در غیر این صورت، حتی بهترین دستگاه ایکس‌ری نیز تنها بخشی از مسیر را پوشش می‌دهد و فاصله میان دستگاه تا نقطه خروج می‌تواند به یک حلقه ضعیف در زنجیره نظارتی تبدیل شود.
این مسئله در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که قاچاقچیان نیز روش‌های خود را تغییر می‌دهند و تلاش می‌کنند مواد مخدر یا کالای قاچاق را در نقاطی پنهان کنند که احتمال شناسایی آنها کمتر باشد.
در سال‌های اخیر بحث تجهیز گمرکات کشور به ایکس‌ری‌های جدید نیز بارها مطرح شده است. با این حال، مسئله مقابله با قاچاق را نمی‌توان صرفاً به تعداد دستگاه‌های ایکس‌ری تقلیل داد.
یک گمرک کارآمد به مجموعه‌ای از ابزارها نیاز دارد؛ از دستگاه‌های ایکس‌ری با ظرفیت مناسب گرفته تا سامانه‌های اطلاعاتی، تجهیزات کنترلی، سگ‌های موادیاب، نیروی انسانی کافی و آموزش‌دیده و مهم‌تر از همه، طراحی درست فرآیند بازرسی.
در این میان، نیروی انسانی همچنان نقش تعیین‌کننده دارد. تصویر ایکس‌ری زمانی ارزش عملیاتی پیدا می‌کند که نیروی متخصص بتواند الگوهای غیرعادی را تشخیص دهد و در صورت مشاهده موارد مشکوک، فرآیند بازرسی تکمیلی را فعال کند.
بنابراین «چشم برزخی» گمرک صرفاً خود دستگاه نیست؛ بلکه ترکیب دستگاه، اپراتور، اطلاعات، سگ موادیاب و فرآیند کنترلی است که می‌تواند مسیر قاچاق را شناسایی کند.
موقعیت ایران، حساسیت مرزها را دوچندان می‌کند
ایران به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، همزمان از ظرفیت بالای ترانزیتی برخوردار است و با ریسک‌های جدی قاچاق نیز مواجه است. مرزهای شرقی کشور نیز به دلیل همجواری با افغانستان، از حساسیت ویژه‌ای در حوزه مقابله با قاچاق مواد مخدر برخوردارند.
در چنین شرایطی، تقویت تجهیزات کنترلی گمرک نه صرفاً یک اقدام اداری، بلکه بخشی از سیاست مقابله با قاچاق و تأمین امنیت مرزهاست.
نمونه کشف هروئین از یک کامیون خالی در دوغارون نشان می‌دهد حتی وسیله‌ای که در ظاهر محموله تجاری مشخصی ندارد نیز می‌تواند نیازمند کنترل باشد. همین مسئله اهمیت استفاده هوشمندانه از تجهیزات و طراحی فرآیندهای بازرسی مبتنی بر ریسک را نشان می‌دهد.
کشف اخیر مواد مخدر در شرق کشور را می‌توان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد: اینکه سرمایه‌گذاری روی تجهیزات بازرسی زمانی به نتیجه می‌رسد که در کنار آن، جانمایی صحیح، نیروی انسانی متخصص و فرآیند کنترلی مناسب نیز وجود داشته باشد.
اکنون سؤال مهم برای سایر گمرکات کشور این است که آیا تجهیزات موجود در مناسب‌ترین نقطه قرار گرفته‌اند؟ آیا کامیونی که از دستگاه ایکس‌ری عبور می‌کند تا زمان خروج نهایی همچنان تحت کنترل است؟ آیا تعداد و ظرفیت دستگاه‌ها متناسب با حجم تردد است؟ و آیا در کنار ایکس‌ری، ابزارهای مکمل مانند سگ‌های موادیاب و بازرسی فیزیکی هدفمند نیز به کار گرفته می‌شوند؟
پاسخ دقیق به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که چرا یک گمرک مانند دوغارون در کشف مواد مخدر عملکرد قابل توجهی دارد و در مقابل، در برخی مبادی مرزی همچنان با چالش‌های جدی در حوزه کنترل، ترافیک و کشف محموله‌های قاچاق مواجه هستیم.
در نهایت، ایکس‌ری زمانی واقعاً «چشم برزخی» گمرک خواهد بود که نه‌تنها بتواند محموله پنهان‌شده در دل یک کامیون را ببیند، بلکه کل مسیر کامیون از لحظه بازرسی تا خروج از مرز نیز تحت یک زنجیره کنترل هوشمند و بدون خلأ قرار داشته باشد.
