چرا اسرائیل از کتابخانه‌های غزه می‌ترسد؟
با وجود تلاش اسرائیل برای نابودی کتابخانه‌های غزه، تلاش مردم فلسطین برای حفظ گنجینه مکتوب خود ادامه دارد.
بنا بر گزارش سازمان‌های حقوق بشری و دانشگاهی، از آغاز حملات وحشیانه اسرائیل به خاک غزه تعداد 87 کتابخانه عمومی و آرشیو اسناد در غزه به طور جزئی آسیب دیده و یا به طور کامل تخریب شده است. بنا بر اعلام اتحادیه ناشران عرب، میلیون‌ها جلد کتاب در این مدت نابود شده است، این آمار تنها مربوط به کتابخانه‌هایی است که میزان آسیب در آنها احصا شده است؛ هنوز آمار دقیقی از میزان خسارت به کتابخانه‌های شخصی در غزه برآورد نشده است.
این اولین‌بار نیست که در خلال جنگ اسرائیل و جنایات رژیم صهیونیستی در خاک فلسطین، کتابخانه‌ها و نهادهای فرهنگی و هنری غزه مورد هدف قرار می‌گیرد. بنا به گفته کارشناسان؛ اسرائیل با هدف قرار دادن این اماکن تلاش دارد تصویر ذهنی عامه مردم را تغییر دهد و در عین حال، شناسنامه فرهنگی این منطقه را از بین ببرد.
فلسطین، عیسای مصلوب؛ طوفان‌الاقصی سکوت 78 ساله هنرمندان غرب را شکست
کتاب‌کُشی در قرن 21
اقدامات اسرائیل علیه مراکز فرهنگی و نابود کردن کتابخانه‌های غزه، تنها با بمباران صورت نگرفته است، به گفته شاهدان عینی، اسرائیل پس از بمباران کتابخانه‌ها، تلاش دارد با نیروهای زمینی خود این آثار را جمع‌آوری و یا نابود کند؛ اقداماتی که یادآور پاکسازی فرهنگی اقصی نقاط فلسطین از آغاز نکبت تاکنون است و پژوهشگران از آن با عنوان «کتاب‌کُشی» یا محو حافظه تاریخی یاد می‌کنند.
در جریان جنگ اخیر اسرائیل علیه غزه، برخی از اصلی‌ترین مراکز که از آنها می‌توان با عنوان شریان‌های اصلی اطلاع‌رسانی یاد کرد، مورد هدف قرار گرفته است. از جمله کتابخانه و آرشیو تاریخی مسجد بزرگ العُمری که صدها نسخه خطی نادر از قرن چهاردم میلادی در آن نگهداری می‌شود. این مجموعه چندین‌بار هدف حمله بود، از جمله در دسامبر 2023 که طبق گزارش رسانه‌های غربی، بخشی از ساختمان کتابخانه، اسناد و کتاب‌های نادر در آتش سوختند.
آرشیو و کتابخانه مرکزی شهرداری غزه از دیگر اهداف اسرائیل در این حملات بود؛ مرکزی که در آن اسناد 150 سال اخیر غزه در آن نگهداری می‌شد. اسنادی که بیانگر سابقه شهر غزه، تاریخ و نقشه‌های شهر در ادوار مختلف بود. این آرشیو در حملات 2023 به کلی نابود شد.
کتابخوانی در بزرگترین زندان جهان
شمار کتابخانه‌های تخریب شده، بیش از آن است که در این گزارش ارائه شود. علی‌رغم تلاش رژیم صهیونیستی برای محو حافظه تاریخی و گنجینه‌های فرهنگی غزه، تلاش مردمی برای حفظ این میراث از آغاز جنگ تاکنون ادامه دارد.
تلاش‌ها در این زمینه تنها محدود به نجات کتاب‌ها از زیر آوار نیست، بلکه داوطلبان تلاش دارند تا راهی بیابند که کتاب‌ها را در دسترس عموم قرار دهند. برای این افراد، رساندن کتاب به دست مخاطبان، راهی است برای تاب‌آوری اجتماعی و روشن ماندن چراغ دانش در میانه ویرانی‌ها و نسل‌کشی.
مؤسسه «عیون علی التراث» (چشم‌هایی بر میراث) با اجرای پروژه «نجات فوری کتابخانه مسجد بزرگ العمری»، خط مقدم دفاع از تاریخ را تشکیل داده است. این پروژه که با همکاری دایره میراث اسلامی وزارت اوقاف انجام می‌شود، فراتر از یک فعالیت بازسازی ساده است.
این طرح، یک «عمل عدالت‌خواهانه» برای بازپس‌گیری حقوق تاریخی و سپری در برابر نابودی حافظه جمعی است. محوریت این پروژه، مرمت نسخه‌های خطی کمیاب، پاکسازی، دیجیتالی‌سازی و در نهایت احیای این کتابخانه به‌عنوان یک مرجع علمی در سطح بین‌المللی است. تلاشی که در نهایت به اهدای جایزه یونسکو به دو پژوهشگر و فعال این طرح، حنین العمسی (مدیر اجرایی بنیاد میراث غزه) و دکتر عبدالطیف ابوهاشم، ختم شد.
غزه چگونه شناسنامه تاریخی خود را نجات می‌دهد؟
اما فراتر از تلاش‌هایی که زیر نظر گروه‌ها در حال انجام است، تلاش‌های فردی در سه سال اخیر برای حفظ گنجینه مکتوب فلسطین کم نبوده است. محمد سعد از جمله این افراد است. وقتی با منظره تخریب کتابفروشی‌اش در بیت لاهیا مواجه شد، تلاش کرد پیش از هر چیز کتاب‌ها را نجات دهد. کتابفروشی او 35 سال کنار دانشگاه اسلامی بیت‌لاهیا فعال بود، اما در اثر حمله اسرائیل به تلی از خاک تبدیل شد. محمد سعد با همکاری فرزندش بخشی از کتاب‌ها را از زیر آوار نجات داد و حالا در زیر چادری در اردوگاه آوارگان غزه در دسترس عموم قرار داده است. کتابخانه او را می‌توان یکی از عجیب‌ترین کتابخانه‌های دنیا توصیف کزد، کتاب‌ها به جای قرار گرفتن در قفسه‌های کتابخانه روی زمین چیده شده‌اند و خبری از صندلی و میز مطالعه نیست، با این حال او هر روز میزبان کسانی است که در میانه جنگ و حشونت، به دنبال راهی برای زیستن هستند.
لشکرکشی اسرائیلی‌ها به یک کتابفروشی در آمریکا؛ سلام به استبداد جدید!
نمونه‌های دیگری از این دست از تلاش‌ها در سه سال اخیر در غزه در جریان بوده است. در محله «النصر» در شمال غزه، مرد جوانی به نام «رمزی» بیش از 20 سال کتابفروشی کوچکی به نام «کتابخانه قرطبه» را اداره می‌کرد. با آغاز جنگ و مهاجرت اجباری، رمزی به جای اینکه مایحتاج زندگی خود را بردارد، ترجیح داد کتاب‌هایش را با خود ببرد.
فروش آنلاین کتاب زیر سایه بمب‌ها
او مجبور شد کتابفروشی خود را چندین بار جابه‌جا کند. او از شمال غزه به دیرالبلح و سپس به رفح نقل مکان کرد و هر بار کتاب‌ها را با خود برد تا آنچه از مجموعه‌اش باقی مانده بود را حفظ کند و کارش را ادامه دهد. رمزی با وجود جنگ و محاصره، همچنان به فروش آنلاین کتاب ادامه داد و به خوانندگانی که حتی در شرایط بسیار دشوار سفارش می‌دادند، پاسخ می‌داد. برای او، این کار نه فقط منبع درآمد، بلکه تلاشی برای حفظ حضور کتاب در زندگی مردم در دوران آوارگی و ویرانی بود.
چرا اسرائیل از کتابخانه‌های غزه می‌ترسد؟
اما چرا مردم غزه با وجود نیاز شدید به بدیهی‌ترین لوازم زندگی، تلاش دارند از کتابخانه‌هایشان محافظت کنند؟ برای رسیدن به پاسخ این سوال، ابتدا باید مروری دلشت بر انگیزه مهاجم. یک ملت تا زمانی که به گنجینه مکتوب خود دسترسی داشته باشد، می‌تواند ادعای تاریخی و هویتی نسبت به سررمین خود داشته باشد. از این منظر، اقدامات اسرائیل برای حذف و یا کمرنگ کردن منابع مکتوب در میان مردم غزه، تلاشی است برای از بین بردن شواهد و اسناد ملموس تاریخی از حضور چند هزارساله مردم فلسطین در این منطقه. این الگوی تخریب تلاش دارد تا نسل جدید را از هویت ملی خود دور کرده و پشتوانه تاریخی او را محو کند.
در چنین شرایطی، نجات یک کتابخانه در غزه مقاومت فرهنگی در برابر اقداماتی است که سعی دارند همه چیز را محو کنند، حتی شناسنامه فرهنگی و تاریخی یک ملت را. برای مردم غزه کتاب فقط یک کالای فرهنگی نیست، دریچه‌ای است که می‌توان از بزرگترین زندان جهان به بیرون نگریست؛ فرصتی است برای مردمانی که دهه‌هاست تحت اشغال و محاصره قرار دارند.
