فلسطین، عیسای مصلوب؛ طوفان‌الاقصی سکوت 78 ساله هنرمندان غرب را شکست
واکنش‌های سه سال اخیر به جنایات اسرائیل باعث شد مسئله فلسطین از یک موضوع خبری فراتر برود.
واقعه هفت اکتبر 2023 و فجایع اسرائیل در نوار غزه، فقط صحنه معادلات نظامی و سیاسی خاورمیانه را دگرگون نکرد، بلکه موجی کم‌سابقه از توجه به مسئله فلسطین در سطح جهان پدید آورد. در حالی که رسانه‌ها اخبار بمباران و تعداد شهدای جنایت اسرائیل در غزه را مخابره می‌کردند، افکار عمومی تلاش داشت چرایی این جنایت را در تاریخ، هنر و ادبیات فلسطین جست‌وجو کند.
طغیان 350 ناشر بین‌المللی علیه نمایشگاه فرانکفورت
این‌بار دیگر فلسطین فقط به یک تیتر خبری یا آمار کشته‌شدگان تقلیل نیافته بود، بلکه برای اولین‌بار فلسطین با همه آدم‌هایی که در آن زیسته و تاریخ و فرهنگی که در آن جریان داشته و دارد، موضوعیت پیدا کرد. برای اولین‌بار پس از نکبت 1948 بود که جهان در یک هم‌صدایی به موضوع فلسطین به عنوان یک موضوع انسانی می‌نگریست.
نکته حائز اهمیت که منجر به پررنگ‌تر شدن و استمرار این نگاه شد، حضور هزاران نویسنده، شاعر و هنرمند در سراسر جهان در پویش‌های مختلفی بود که با هدف حمایت از مردم فلسطین به راه افتاده بود. ادبیات و هنر هم در آن‌مقطع، نه ابزاری تفننی، بلکه سلاحی علیه سانسور و تلاشی جهانی برای بازیابی روایت‌های مسکوت‌مانده از حق زیست و هویت مردم فلسطین شدند.
توجه به مسئله فلسطین در این حوزه را می‌توان در چند شاخه مورد بررسی قرار داد.
امضای 7 هزار نویسنده پای یک بیانیه تاریخی
اولین جرقه حمایت از فلسطین را ائتلاف بین‌المللی «ناشران حامی فلسطین» زد که به ارتباط نمایشگاه کتاب فرانکفورت با اسرائیلی‌ها معترض بود. آنها در بیانیه‌ای از برگزارکنندگان نمایشگاه کتاب فرانکفورت خواستند روابط خود را با رژیم صهیونیستی قطع و اقدامات این رژیم علیه مردم فلسطین را محکوم کند. صدها ناشر مستقل از سراسر جهان ائتلافی به نام Publishers for Palestine تشکیل دادند که بیش از 350 ناشر بین‌المللی از ده‌ها کشور از جمله انگلستان، آمریکا، فرانسه، اسپانیا، اندونزی و… به آن پیوستند.
در این کمپین رویدادی به نام ReadPalestine Week (هفته خواندن فلسطین) راه‌اندازی شد که فلسطین را از حاشیه به متن می‌آورد.
لشکرکشی اسرائیلی‌ها به یک کتابفروشی در آمریکا؛ سلام به استبداد جدید!
این جرقه کافی بود تا جریانی فرهنگی و هنری در سطح جهانی علیه رژیم صهیونیستی برپا شود. پس از این رویداد، بیش از هزار نویسنده در سراسر جهان به خیل عظیم تحریم‌کنندگان اسرائیل پیوستند و بیانیه‌ای در اعتراض به جنایت‌های رژیم صیهونیستی در غزه و لبنان را امضا کرده و متعهد شدند که با تمامی موسسه فرهنگی، ناشران، جشنواره‌ها یا انتشاراتی که در نقض حقوق فلسطینی‌ها همدست هستند، همکاری نکنند.
بزرگترین جنگ علیه کودکان
این نامه که با واکنش‌های متعددی روبرو شد و در نهایت بیش از 7 هزار نویسنده پای آن را امضا کردند، همدردی جامعه جهانی نویسندگان و صنعت نشر را با فجایعی که اسرائیلی‌ها در غزه رقم زدند نشان داد؛ فاجعه‌ای که در نامه از آن با عنوان «عمیق‌ترین بحران اخلاقی، سیاسی و فرهنگی قرن بیست و یکم» یادشده است.
امضاکنندگان این‌نامه به‌صراحت اعلام کردند که با ناشران، جشنواره‌ها، آژانس‌های ادبی و نشریاتی که در نقض حقوق فلسطینی‌ها با اجرای سیاست‌ها و شیوه‌های تبعیض‌آمیز یا توجیه اشغال، نژادپرستی یا نسل‌کشی اسرائیل شریک هستند، همکاری نخواهند کرد. همچنین نهادهایی که هرگز علناً حقوق مسلم مردم فلسطین را (که در قوانین بین‌المللی تصریح شده) به رسمیت نشناخته‌اند نیز تحریم خواهند شد. امضاکنندگان فجایع رژیم صهیونیستی در خاک غزه را "بزرگترین جنگ علیه کودکان" توصیف کردند.
سالی رونی، عبدالرزاق گورنه برنده نوبل 2021 و آنی ارنو برنده نوبل 2022، ویت تان نگوین، جونو دیاز برندگان جایزه پولیترز و پرسیوال اورت و ریچل کوشنر نامزدهای جایزه بوکر، جودیت باتلر، نائومی کلاین و مریم مارگولیس، خالد حسینی، پایپر کِرمن، لینگ ما، رابین کاست لوئیس، مایکل روزن، پیتر کرِی، عمر الاکد، و کریس کراوس از جمله امضاکنندگان این کمپین بودند.
موج حمایت نویسندگان از غزه تا جایی پیش رفت که منجر به لغو رویداد انجمن قلم آمریکا (PEN America) در سال 2024 شد؛ برنامه‌ای که یکی از مهمترین اتفاقات ادبی آمریکا شناخته می‌شود. این اتفاق پس از آن رخ داد که نزدیک به نیمی از نویسندگان نامزد دریافت جایزه، در اعتراض به موضع این سازمان در مورد جنگ غزه، آثار خود را پس گرفتند.
در فرانسه نیز جمعی از نویسندگان فرانسوی‌زبان که در آن نام برندگان جایزه نوبل ادبیات، شامل «آنی ارنو» و «ژان ماری گوستاو لو کلزیو» نیز به چشم می‌خورد، در بیانیه‌ای «نسل‌کشی» در غزه را محکوم کردند. بنا بر گزارش خبرگزاری فرانسه، نویسندگان بریتانیایی و ایرلندی تاکید کردند که "فلسطینی‌ها قربانیان انتزاعی یک جنگ انتزاعی نیستند." 380 نویسنده بریتانیایی مانند زادی اسمیت، ایان مک یوون، الیف شافاک و حنیف قریشی و همچنین نویسندگان اسکاتلندی و ولزی عضو باشگاه‌های «قلم» نیز با امضای بیانیه‌ای خواستار توقف کشتار و امدادرسانی به مردم غزه شدند.
فلسطین چیست، عیسای مصلوب؟
در ادامه جنبش‌های اجتماعی این‌چنینی، اظهار نظر نویسندگان و هنرمندان در سه سال اخیر سبب شد تا موضوع فلسطین همچنان در محور توجه باقی بماند و مسئله آن کمرنگ نشود. نویسندگان پرمخاطب این‌بار صدای مردمی شده بودند که جایی در جریان اصلی رسانه‌های غرب نداشتند. آلیس واکر، نویسنده «رنگ ارغوانی»، برنده جایزه پولیتزر و جایزه ملی کتاب آمریکا، در سلسله مطالب خود، کشتار بی‌رحمانه مردم مظلوم غزه و ظلمی را که بر غیرنظامیان این باریکه می‌رود، با دوران برده‌داری در آمریکا مقایسه کرد و با اشاره به کشتار بی‌رحمانه کودکان در غزه نوشت: "این روزها، روزهای شکسته‌شدن قلب‌هاست و بسیاری از ما می‌دانیم که گریزی از این اشک‌ها نیست".
او در قطعه شعری تأکید کرد:
"فلسطین چیست؟
اگر نه عیسایی شکنجه‌شده و مصلوب؟"
من یک تروریستم
سالی رونی، نویسنده مشهور و پرمخاطب ایرلندی، نیز با حمایت از مردم فلسطین و تخصیص درآمد حاصل از فروش آثارش به گروه "اقدام برای فلسطین" نوشت:
"از گروه «اقدام برای فلسطین» حمایت می‌کنم، و اگر این کار من را طبق قانون بریتانیا حامی تروریسم می‌کند، پس بگذار اینطور باشد.»
اعتراف نویسنده اسرائیلی به "نسل‌کشی"
کار تا جایی پیش رفت که تعدادی از نویسندگان و هنرمندان اسرائیلی نیز به سیاست‌های رژیم صهیونیستی در قبال غزه انتقاد کردند. دیوید گراسمن، نویسنده مشهور اسرائیلی، در مصاحبه‌ای عنوان کرد: «از خودم می‌پرسم: چطور به اینجا رسیدیم؟ چطور به جایی رسیدیم که متهم به نسل‌کشی شده‌ایم؟ تنها به زبان آوردن این واژه «نسل‌کشی» در ارتباط با اسرائیل، با ملت یهود، همین یک نکته، همین که چنین پیوندی اصلا ممکن شده، باید برای ما کافی باشد تا بفهمیم اتفاقی بسیار نگران‌کننده می‌افتد.»
تب کتابخوانی، فلسطین را مسئله اصلی نشر کرد
از سوی دیگر، جنایت اسرائیل در غزه خیلی زود تب کتابخوانی درباره فلسطین را نیز در سراسر جهان افزایش داد. طبق گزارش رسانه‌های غربی؛ پس از 7 اکتبر 2023، جهش بی‌سابقه‌ای در تقاضا، تجدید چاپ و انتشار آثار مرتبط با فلسطین رخ داده است.
گزارش Publishers Weekly از وضعیت صنعت نشر در سال 2024 نشان می‌دهد که مسئله فلسطین یکی از 10 موضوع مهم در این سال بوده است. در این مدت، آثار کلاسیک درباره فلسطین از نویسندگانی چون ایلان پاپه، ادوارد سعید و رشید خالدی در مقطعی به صدر پرفروش‌های آمازون و نیویورک‌تایمز برگشت.
کتاب‌هایی که همه آمریکایی‌ها باید بخوانند
از سوی دیگر، میل به سرمایه‌گذاری و انتشار کتاب نویسندگان فلسطینی، آنهایی که ماجرا را از قلب واقعه روایت کرده‌اند، در میان ناشران در قیاس با گذشته افزایش بیشتری یافته است. از جمله این آثار می‌توان به انتشار کتاب‌های جدیدی چون «If I must die»، سروده رفعت العریر اشاره کرد که در در دسامبر 2023 در حمله هوایی اسرائیل در شهر غزه به‌همراه برادر، خواهر و برادرزاده‌هایش به شهادت رسید. انتشار این کتاب پس از شهادت شاعر توجه بسیاری از مخاطبان را توانست به خود جلب کند.
رفعت العریر معتقد بود که فلسطینی‌ها باید آثارشان را به‌زبان جهانی منتشر کنند تا صدایشان در هیاهوی رسانه‌های اسرائیلی گم نشود و شنیده شود.
او اشعارش را به‌زبان انگلیسی سرود و همین نکته سبب شد توجه مخاطبان از گوشه و کنار جهان به اشعار او به موضوع فلسطین و درد و رنج انسان در باریکه غزه جلب شود.
یکی از مخاطبان آمریکایی این کتاب نیز نوشته است: "این احتمالاً ویرانگرترین کتابی است که تا به حال خوانده‌ام. خوشبختانه فصل‌ها نسبتاً کوتاهند، اما تمام کردن هر کدام دشوار است. با این اوصاف، خواندن این کتاب باید برای هر آمریکایی اجباری باشد. این وحشتی که اجازه داده‌ایم در جهان رواج یابد، چیزی است که هرگز از آن رهایی نخواهیم یافت".
غزه به روایت شاهدان عینی
از دیگر آثاری که در این مدت توانست فضای تازه‌ای در ادبیات فلسطین ایجاد کند، کتاب پالستیا العقاد، خبرنگار فلسطینی بود که به زبان انگلیسی منتشر شد. "چشمان غزه" تلاش دارد غزه را از زبان یک شاهد عینی در مواجهه با تجاوز و نسل‌کشی اسرائیل روایت کند.
کتاب، دربردارنده یادداشت‌های یک خبرنگار اهل غزه است که خود به مدت 45 روز شاهد تجاوز اسرائیل به خاک غزه پس از طوفان‌الاقصی است. روایت‌های تکان‌دهنده و صادقانه العقاد، سبب شد تا این اثر مدتی به فهرست پرفروش‌ترین کتاب‌های غیرداستانی نیویورک تایمز، بوستون گلوب، سان فرانسیسکو کرونیکل و کتاب‌های مستقل ملی راه یابد.
طلوع ادبیاتی جدید برای بیان دردهای 20 هزار کودک شهید
در کنار آثار ادبی، توجه به ادبیات کودک و نوجوان فلسطین نیز قابل تامل بود؛ آثاری که تلاش کردند تا تاریخ و فرهنگ غزه را با زبانی هنری به کودکان معرفی کرده و زمینه‌های ایجاد بحران فعلی را روایت کنند. پس از تجاوز اسرائیل به خاک غزه، بیش از 20 هزار کودک به شهادت رسیده، از سرنوشت صدها کودک خبری نیست و هزاران تن دیگر آواره‌اند و در شرایط بسیار سخت با تحمل گرسنگی و عدم امکانات بهداشتی دست و پنجه نرم می‌کنند. وقایع تلخی که در غزه طی بیش از دو سال گذشته رخ داده، حالا خود را در ادبیات کودک فلسطین نشان داده و ماهیت آن را به نوعی تحت تأثیر قرار داده است.
ادبیات کودک فلسطین نه صرفاً یک وسیله برای سرگرمی که ابزاری برای بیان فرهنگی است که پیام‌های مقاومت و هویت ملی را در خود حمل می‌کند. در سال‌های اخیر نویسندگان کوشیده‌اند تا صدای کودکان فلسطین در جهان را تقویت کنند و به بیان رنج‌ها و خشونت‌هایی بپردازند که کودکان ناگزیر به تحمل آن هستند.
این تحول در نگاه را می‌توان در امتداد تغییر ادبیات فلسطین در سال‌های اخیر به ویژه با ورود زنان نویسنده در نظر گرفت. ادبیات فلسطین به‌ویژه در آثار زنان، جهت‌گیری خاصی به سمت روایتگری از طریق تجربه زیسته، تروما و مقاومت خانگی و شخصی داشته است. در این آثار، زنان کوشیده‌اند با کانون قرار دادن «خانواده» و روابط خانوادگی، اشغال و نسل‌کشی را در تمام ابعاد آن مطرح کنند.
طنین صدای فلسطین روی فرش قرمز کن
در کنار نویسندگان و شاعران، جمعی از هنرمندان نیز در سه سال اخیر کوشیده‌اند صدای مردم غزه باشند. تعدادی از آنها با حضور در محافل بین‌المللی از این فرصت برای بیان مظلومیت مردم غزه بهره برده‌اند. از جمله این اقدامات می‌توان به حضور هوشمندانه کیت بلانشیت، بازیگر هالیوودی، روی فرش قرمز کن با لباسی که تداعی‌کننده پرچم فلسطین بود اشاره کرد. او همچنین در پارلمان اروپا خواستار برقراری آتش‌بس در غزه شد.
خاویار باردم، بازیگر اسپانیایی و برنده اسکار، نیز در گفت‌وگویی جنایت اسرائیل در غزه را "نسل‌کشی" دانست و گفت: هیچ توجیهی برای کشتن غیرنظامیان بی‌گناه در هیچ نقطه‌ای از جهان وجود ندارد، اما آنچه رژیم اسرائیل طی سال‌ها انجام داده، یک نسل‌کشی مستند است.اقداماتی که علیه مردم فلسطین شاهد بوده‌ایم، به اندازه‌ای هولناک است که هر فردی با حداقل میزان عقل سلیم می‌داند این اقدامات نادرست هستند.
خواکین فینیکس، بازیگر برنده اسکار، نیز وقایع غزه را "دیوانه‌کننده" توصیف کرد.
لیست سیاه حامیان فلسطین
سوزان ساراندون، بازیگر و فعال اجتماعی، از دیگر بازیگران بود که توییت‌های او در راستای حمایت از مردم فلسطین بارها خبرساز شد. او با انتشار تصاویری از خشونت علیه مردم فلسطین نوشت: "در همبستگی با مردم فلسطین که با پاکسازی قومی و ترور توسط دولت اسرائیل و سازمان‌های شهرک‌نشینان یهودی مواجه‌اند و ایستادگی می‌کنند و جهان در حال تماشاست."
پست اخیر آنجلینا جولی، دیگر بازیگر سرشناس هالیوود هم از تازه‌ترین اظهارنظرها در این‌باره است که بازتاب گسترده‌ای داشت. او در این پست با انتشار تصاویر ماهواره‌ای از غزه مربوط به سال‌های 2022 و 2026 نوشت:
اکنون می‌توانید گوگل ارث را باز کنید و ببینید با غزه چه کرده‌اند. محله‌های کاملی، به ویرانه تبدیل شده‌اند. خانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، جاده‌ها، سامانه‌های آب و فاضلاب و زیرساخت‌هایی که مردم برای بقا به آنها وابسته بودند، آسیب دیده یا نابود شده‌اند.
بر اساس این تحلیل، تا 16 ژوئن 2026، 82 درصد از سازه‌های غزه آسیب دیده بودند. حدود دو سوم از این سازه‌های آسیب‌دیده، ویران‌شده ارزیابی شده‌اند.
حمایت هنرمندان و نویسندگان از فلسطین طی سه سال گذشته برای آنها بی‌هزینه نبوده است. روزنامه گاردین سال گذشته در گزارشی به بایکوت پنهان 9 نویسنده آمریکایی اشاره کرد که یا اثری درباره فلسطین نوشته بودند و یا در شبکه‌های اجتماعی راجع به آن اظهار نظر کردند. این رویکرد کم‌کم دامنه گسترده‌تری یافت و در ماه‌های گذشته از لغو رویدادهای ادبی، به جمع‌آوری کتاب‌ها از سطح کتابخانه‌ها و یا لشکرکشی طرفداران رژیم صهیونیستی به این رویدادها کشیده شد.
رویکردی که در قبال بازیگران و هنرمندان نیز اتخاذ شده است. صحبت‌های پل لاورتی، فیلمنامه‌نویس برنده نخل طلا، در کن 2026 پرده از امتداد این سیاست در عرصه بازیگری و فیلم‌سازی برداشت و نشان داد که "آزادی بیان" در حکومت‌های غربی تا جایی گسترده است که کاری به سیاست‌های آنان به ویژه در قبال اسرائیل نداشته باشد.
او در این رویداد مهم با اشاره به فشارهای صنعتی علیه هنرمندان گفت برخی چهره‌های شناخته‌شده به دلیل مواضعشان درباره غزه با حذف حرفه‌ای روبه‌رو شده‌اند. او این وضعیت را «شرم‌آور» خواند. صحبت‌های پل لاورتی از سوزان ساراندون نام برد که پس از شرکت در یک راهپیمایی حامی فلسطین، آژانس استعدادیابی‌اش قراردادش را با او فسخ کرد و به گفته خودش «حتی حضور در تلویزیون برایش غیرممکن شد». از ملیسا باررا، بازیگر مجموعه «جیغ» یاد کرد، که به خاطر فعالیت در شبکه‌های اجتماعی از نقش اصلی فیلم اخراج و آژانسش هم او را رها کرد. و از خاویر باردم اسم برد، که در مراسم اسکار شعار «فلسطین آزاد» سر داد و بعداً اعتراف کرد چند پیشنهاد کاری به خاطر همین موضع‌گیری از دست داده است.
فعالیت‌ها و واکنش‌های سه سال اخیر درباره جنایات اسرائیل در قبال غزه نشان می‌دهد که مسئله فلسطین از یک موضوع مقطعی و خبری فراتر رفته و به بخشی از دغدغه‌های جدی مخاطبان در سراسر جهان تبدیل شده است. به نظر می‌رسد علی‌رغم تلاش‌ها برای بایکوت صدای فلسطین در غرب، روایت از غزه وارد عصر جدیدی شده است.
