ویپ، بستر مصرف مواد مخدر جدید/ از «کتامین» و «یابا» تا «دی‌ام‌تی»
گزارش جدید اینترپل از تغییر چهره بازار مواد مخدر مصنوعی در جنوب‌شرق آسیا حکایت دارد.
اینترپل از کشف و ضبط 650 تن انواع مواد مخدر، پیش‌سازهای شیمیایی و محصولات دارویی در جریان یک عملیات گسترده بین‌المللی علیه بازار مواد مخدر مصنوعی خبر داد؛ عملیاتی که طی آن 7 هزار و 247 مورد توقیف انجام شد و ارزش تقریبی محموله‌های کشف‌شده بیش از یک میلیارد و 100 میلیون دلار برآورد شده است.
بر اساس اعلام اینترپل، عملیات بین‌المللی «Lionfish-Mayag IV» از 18 مه تا 4 ژوئن 2026 با مشارکت 17 کشور و با هدف مقابله با شبکه‌های تولید و قاچاق مواد مخدر مصنوعی اجرا شد که در جریان آن، در مجموع 650 تن مواد مخدر، مواد پیش‌ساز و فرآورده‌های دارویی کشف و توقیف شد.
طبق گزارش اینترپل، در این عملیات 7 هزار و 247 محموله و مورد مرتبط با قاچاق مواد مخدر شناسایی و ضبط شد و ارزش تقریبی مجموع اقلام کشف‌شده به بیش از 1.1 میلیارد دلار می‌رسد. اینترپل همچنین اعلام کرده است که حجم مواد کشف‌شده از نظر ظرفیت بالقوه، معادل حدود 89.6 میلیون دوز مرگبار برآورد می‌شود؛ به این معنا که در صورت ورود این محموله‌ها به بازار مصرف، امکان تبدیل آنها به چنین تعداد دوز مرگبار وجود داشت.
این عملیات به رهبری اینترپل و با تمرکز بر مقابله با زنجیره تولید، انتقال و عرضه مواد مخدر مصنوعی انجام شد و علاوه بر جنوب شرق آسیا به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی تولید این مواد، مسیرهای ترانزیتی و بازارهای مصرف مرتبط با این منطقه را نیز دربر گرفت.
یکی از محورهای قابل توجه عملیات، شناسایی روند رو به رشد استفاده تفریحی از برخی مواد دارویی و روان‌گردان از طریق دستگاه‌های ویپ بوده است.
مسئولان کشور اندونزی در جریان این عملیات یک هزار و 975 لیتر اتومیدیت (Etomidate) کشف کردند؛ ماده‌ای که به‌طور سنتی به‌عنوان داروی بیهوشی مورد استفاده قرار می‌گیرد اما در برخی بازارها، به‌ویژه در آسیا، به‌عنوان ماده مخدر تفریحی از طریق ویپ مصرف می‌شود.
اینترپل همچنین از کشف حجم قابل توجهی از دی‌ام‌تی (DMT) خبر داده است. در مجموع 724 کیلوگرم DMT در عملیات کشف شد که به گفته این سازمان، بزرگ‌ترین میزان DMT کشف‌شده در یک عملیات پلیسی تاکنون محسوب می‌شود.
این ماده عمدتاً به شکل مایع کشف شده و برای استفاده در دستگاه‌های ویپ در نظر گرفته شده بود. اینترپل این موضوع را نشانه‌ای از شکل‌گیری بازار جدیدی برای مصرف مواد توهم‌زا از طریق ویپ می‌داند. در جریان عملیات، انواع دیگری از کانابینوئیدها و کانابینوئیدهای مصنوعی نیز به شکل مایع کشف شدند.
توقیف 650تن مواد مخدر به ارزش یک میلیارد دلار در عملیات اینترپل
کتامین چیست؟
کتامین (Ketamine) یک ماده شیمیایی مصنوعی و از گروه مواد گسست‌زا یا Dissociative است؛ یعنی می‌تواند احساس ارتباط فرد با بدن، محیط و واقعیت را مختل کند. UNODC آن را در گروه مواد شبه‌فن‌سیکلیدین و در دسته مواد گسست‌زا قرار می‌دهد.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: کتامین ذاتاً و از ابتدا یک «ماده مخدر خیابانی» نبوده است. این ماده یک داروی شناخته‌شده پزشکی و دامپزشکی است و در پزشکی به‌عنوان داروی بیهوشی استفاده می‌شود. سازمان جهانی بهداشت نیز کتامین را در فهرست داروهای ضروری خود قرار داده است و نهایتاً باید بین دو چهره کتامین تفکیک کرد:
کتامین پزشکی: دارویی که تحت نظارت پزشک برای بیهوشی و برخی کاربردهای درمانی استفاده می‌شود.
کتامین غیرپزشکی: همان ماده یا فرآورده‌های حاوی آن که خارج از نظام درمانی تهیه و مصرف می‌شوند و می‌توانند موجب اختلال شدید ادراک، هوشیاری و عملکرد جسمی شوند.
اثر اصلی کتامین، برخلاف موادی مانند مت‌آمفتامین که محرک هستند، ایجاد حالت گسست است.
فرد ممکن است احساس کند: از بدن خودش جدا شده است؛ محیط اطراف واقعی به نظر نمی‌رسد؛ درک زمان و فاصله تغییر کرده است؛ صداها و تصاویر حالت غیرعادی پیدا کرده‌اند؛ دچار توهم یا اختلال در ادراک شود؛ هماهنگی حرکتی و توانایی صحبت‌کردن کاهش پیدا کند.
به همین دلیل در ادبیات علمی، کتامین بیشتر در خانواده دیسوسیاتیوها (مواد گسست‌زا) قرار می‌گیرد تا محرک‌ها.
چرا کتامین می‌تواند خطرناک باشد؟
خطر اصلی فقط «توهم» نیست. مصرف غیرپزشکی و به‌خصوص مصرف مقادیر زیاد می‌تواند با افزایش ضربان قلب و فشار خون، اختلال تنفسی و مشکلات شدید روانی و جسمی همراه شود. UNODC همچنین از مشکلات مثانه، اضطراب، حملات پانیک، تپش قلب، درد قفسه سینه و افسردگی در ارتباط با مصرف غیرپزشکی کتامین گزارش کرده است.
یک مسئله مهم دیگر این است که ماده‌ای که در بازار غیرقانونی با عنوان کتامین فروخته می‌شود الزاماً ترکیب یا خلوص مشخصی ندارد. بنابراین خطر فقط از خود کتامین نیست و احتمال وجود مواد دیگر نیز مطرح است.
چرا کتامین در گزارش اینترپل مهم شده است؟
در سال‌های اخیر، کتامین در بازار غیرقانونی شرق و جنوب‌شرق آسیا رشد قابل توجهی داشته است. داده‌های جدید UNODC نشان می‌دهد که در فاصله 2020 تا 2024 حدود 83 درصد کل کشفیات کتامین جهان در شرق و جنوب‌شرق آسیا ثبت شده است. در عین حال، مسیرهای قاچاق کتامین از آسیا به اروپا، آمریکا و آفریقا نیز گسترش یافته‌اند.
حتی پیش‌تر، در کامبوج افزایش بسیار شدیدی در کشفیات کتامین دیده شد؛ کشفیات از 112.5 کیلوگرم در سال 2020 به حدود 2.8 تن در سال 2021 رسید و همزمان شواهدی از وجود آزمایشگاه‌های غیرقانونی تولید کتامین به دست آمد.
«یابا» چیست؟
یابا نام یک نوع قرص حاوی مت‌آمفتامین است که در جنوب‌شرق آسیا بسیار شناخته شده است. UNODC آن را به‌عنوان شکل قرصی مت‌آمفتامین معرفی می‌کند. واژه «یابا» نیز از زبان تایلندی آمده و به معنای تقریبی «داروی دیوانه‌کننده» یا «داروی دیوانگی» است.
یابا را بنابراین نباید یک ماده کاملاً مستقل از مت‌آمفتامین تصور کرد؛ چراکه اگرچه مت‌آمفتامین ماده اصلی‌ست اما ترکیب آن با کافئین و برخی مواد افزودنی دیگر، ماده‌ای جدید به نام «یابا» را ایجاد می‌کند. UNODC گزارش کرده است که قرص‌های یابا در منطقه معمولاً حاوی مت‌آمفتامین و مقدار قابل توجهی کافئین هستند؛ البته ترکیب واقعی قرص‌های بازار غیرقانونی می‌تواند متفاوت باشد.
یابا بعضاً با «شیشه» اشتباه گرفته می‌شود و دلیل آن این است که هر دو به خانواده مت‌آمفتامین مربوط هستند، اما شکل بازارشان متفاوت است.
UNODC می‌گوید در شرق و جنوب‌شرق آسیا، مت‌آمفتامین عمدتاً در دو شکل عمده دیده می‌شود: قرص مت‌آمفتامین (یابا) و مت‌آمفتامین کریستالی.
برخلاف کتامین، یابا محرک سیستم عصبی مرکزی است که مصرف آن می‌تواند باعث افزایش شدید انرژی و فعالیت، کاهش احساس خستگی، افزایش بیداری، کاهش اشتها، افزایش ضربان قلب، بی‌قراری و تحریک‌پذیری، اضطراب و بی‌خوابی و در مصرف شدید یا طولانی، اختلالات روانی و وابستگی شود.
UNODC در توضیح یابا به افزایش انرژی و فعالیت و سپس افت شدید پس از پایان اثر اشاره کرده است. مصرف طولانی‌مدت مت‌آمفتامین نیز می‌تواند وابستگی شدیدی ایجاد کند.
چرا یابا در جنوب‌شرق آسیا این‌قدر مهم است؟
«یابا» یکی از مهم‌ترین محصولات بازار مواد مخدر مصنوعی در منطقه میانمار، لائوس، تایلند و کشورهای اطراف است. به‌خصوص مناطق مرتبط با ایالت شان میانمار در سال‌های اخیر در گزارش‌های بین‌المللی به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی تولید مت‌آمفتامین مطرح بوده‌اند.
UNODC درباره ابعاد بازار بسیار بزرگ این مسئله گزارش کرده که در سال 2024 حدود 48 درصد کل کشفیات مت‌آمفتامین جهان در شرق و جنوب‌شرق آسیا انجام شده است. همچنین میزان کشفیات مت‌آمفتامین در آسیا در سال 2024 به رکورد جدیدی رسید.
پیش‌تر نیز UNODC اعلام کرده بود که در سال 2021 برای نخستین بار بیش از یک میلیارد قرص مت‌آمفتامین در شرق و جنوب‌شرق آسیا کشف شده و مجموع کشفیات مت‌آمفتامین به حدود 172 تن رسیده است.
بنابراین وقتی در خبرهای اینترپل از یابا صحبت می‌شود، با یک ماده حاشیه‌ای روبه‌رو نیستیم؛ یابا بخشی از یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مواد مخدر مصنوعی جهان است.
یک نکته بسیار مهم درباره «یابا» این است که نباید تصور کرد که هر قرص یابا ترکیب یکسانی دارد. بازار غیرقانونی استاندارد دارویی ندارد. ممکن است میزان مت‌آمفتامین، کافئین و سایر مواد همراه متفاوت باشد. به همین دلیل، حتی دو قرص با ظاهر مشابه ممکن است از نظر ترکیب شیمیایی و خطرات، یکسان نباشند.
همین مسئله یکی از مشکلات اصلی مواد مخدر مصنوعی است: مصرف‌کننده معمولاً دقیقاً نمی‌داند چه ماده‌ای و با چه غلظتی وارد بدنش می‌شود.
یک نکته جالب هم برای گزارش اینترپل شما وجود دارد: افزایش همزمان کتامین و یابا نشان می‌دهد بازار مواد مصنوعی در جنوب‌شرق آسیا دیگر یک بازار تک‌محصولی نیست. مت‌آمفتامین همچنان ستون اصلی بازار منطقه است، اما در کنار آن کتامین، مواد روان‌گردان جدید، اتومیدات و برخی مواد دیگر در حال گسترش هستند؛ به همین دلیل این منطقه برای پلیس بین‌المللی فقط یک مسیر قاچاق نیست، بلکه به یک بازار چندلایه و متنوع مواد مصنوعی تبدیل شده است.
DMT چیست؟
DMT هم از یکی دیگر از انواع مخدرهای مصنوعی جهان است که در گزارش اخیر اینترپل به آن اشاره شده و از کشف 724 کیلوگرم DMT خبر داده شده بود که بخش قابل‌توجهی از آن به شکل مایع و با هدف استفاده در ویپ حمل می‌شد. اما DMT با یابا و کتامین تفاوت اساسی دارد.
DMT مخفف N,N-Dimethyltryptamine یا «ان،ان-دی‌متیل‌تریپتامین» است. این ماده یک روان‌گردان توهم‌زا از خانواده تریپتامین‌هاست و از نظر ساختار و نحوه اثر با موادی مانند سیلوسایبین موجود در قارچ‌های روان‌گردان و تا حدی LSD در یک خانواده بزرگ‌تر از مواد توهم‌زا قرار می‌گیرد.
نکته جالب این است که DMT فقط یک ماده کاملاً مصنوعی آزمایشگاهی نیست؛ به‌طور طبیعی در برخی گیاهان وجود دارد و مقادیر بسیار کمی از آن نیز در برخی بافت‌ها و مایعات بدن پستانداران گزارش شده است. بنابراین عبارت «ماده مخدر مصنوعی» درباره DMT نیازمند دقت است. DMT را می‌توان به‌صورت شیمیایی تولید کرد، اما خود این ترکیب در طبیعت نیز وجود دارد.
DMT چه کاری با مغز می‌کند؟
DMT عمدتاً از طریق سیستم سروتونین مغز، به‌ویژه گیرنده 5-HT2A، اثر می‌گذارد. نتیجه می‌تواند یک تغییر بسیار شدید و سریع در ادراک باشد.
فرد ممکن است پس از مصرف DMT دچار توهمات بسیار شدید دیداری، تغییر شدید در درک زمان و فضا، تغییر در احساس «خود» و هویت، احساس جداشدن از محیط یا بدن، تغییر شدید در رنگ، شکل و حرکت اشیا، اختلال در تشخیص واقعیت از تجربه ذهنی،
اضطراب، ترس یا آشفتگی شدید شود.
چرا DMT را «ماده بسیار سریع‌الاثر» می‌دانند؟
یکی از ویژگی‌های مهم DMT، به‌خصوص در شکل استنشاقی، شروع بسیار سریع اثر است.
مطالعات انسانی نشان داده‌اند که اثرات ذهنی DMT می‌تواند در عرض چند دقیقه به اوج برسد. یک مرور علمی، آغاز کامل اثر را حدود دو دقیقه پس از مصرف استنشاقی گزارش کرده است.
DMT هم یکی دیگر از مخدرهای مصنوعی است که طبق گزارش اینترپل وارد بازار ویپ شده است؛ یعنی بازار مواد روان‌گردان دیگر فقط با تصویر سنتی «پودر، قرص یا مواد گیاهی» مواجه نیست. مواد روان‌گردان می‌توانند در مایعات ویپ و محصولات ظاهراً مشابه فرآورده‌های نیکوتینی نیز عرضه شوند. این همان تغییری است که عملیات اخیر اینترپل به آن توجه کرده بود.
عوارض و خطرات DMT چیست؟
اثر روانی شدید DMT می‌تواند برای فرد تجربه‌ای بسیار آشفته‌کننده ایجاد کند. از جمله:
افزایش ضربان قلب و فشار خون، اضطراب، وحشت، آشفتگی، تهوع و اختلال شدید در ادراک.
مطالعات انسانی افزایش فشار خون، ضربان قلب، گشادشدن مردمک و افزایش دمای بدن را در اثر DMT گزارش کرده‌اند.
از طرف دیگر، مشکل مهم بازار غیرقانونی این است که مصرف‌کننده از میزان واقعی ماده و ترکیبات همراه آن اطلاع ندارد. این مسئله در مورد محصولات روان‌گردان جدید و فرآورده‌های ویپ‌شونده اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا ممکن است ماده‌ای با نام یا برچسب نادرست عرضه شود. UNODC درباره NPS نیز بر ناشناخته‌بودن ترکیب و خلوص بسیاری از محصولات و خطر مسمومیت‌های شدید تأکید کرده است.
چرا کشف 724 کیلوگرم DMT در عملیات اینترپل مهم است؟
در گزارش اینترپل، کشف DMT صرفاً به‌عنوان «یک ماده توهم‌زا» مطرح نشده است؛ بلکه نشان‌دهنده تغییر شکل بازار مواد مخدر مصنوعی و روان‌گردان‌هاست.
اگر قبلاً بازار غیرقانونی را عمدتاً با هروئین، کوکائین، مت‌آمفتامین، قرص‌های اکستازی تصور می‌کردیم، اکنون با بازاری مواجهیم که در آن همزمان کتامین + مت‌آمفتامین/یابا، DMT، اتومیدات، مواد روان‌گردان جدید و مواد مخدر مصنوعی دیگر در حال گردش هستند.
به‌خصوص استفاده از ویپ برای رساندن DMT اهمیت دارد، چون نشان می‌دهد شبکه‌های قاچاق در حال تطبیق خود با الگوهای مصرف جدید هستند.
نکته مهم برای گزارش اینترپل این است که هر سه در بازار مواد مصنوعی و روان‌گردان امروز، مسیرها و کارکردهای متفاوتی دارند و نباید همه آنها را صرفاً تحت عنوان «مواد مخدر مصنوعی» بدون توضیح طبقه‌بندی کرد.
از سوی دیگر، سازمان ملل متحد هشدار داده است که بازار مواد روان‌گردان جدید یا NPS به یک پدیده جهانی تبدیل شده و تاکنون 153 کشور و قلمرو، دست‌کم یک مورد از این مواد را به سامانه هشدار زودهنگام این نهاد گزارش کرده‌اند. این مواد الزاماً همگی کاملاً جدید نیستند؛ در تعریف UNODC، «جدید» بودن می‌تواند به معنای ورود نسبتاً جدید یک ماده به بازار مصرف باشد، نه لزوماً اختراع تازه آن.
