شاهرگ سوخت در آسیای مرکزی/ جایگاه گازوئیل روسیه در 5 کشور منطقه

سوخت دیزل روسیه همچنان بخش مهمی از بازار سوخت آسیای مرکزی را تشکیل می‌دهد، اگرچه نقش آن در کشورهای مختلف منطقه تفاوت زیادی دارد. برای قرقیزستان، واردات سوخت از روسیه شالوده اصلی توازن سوخت داخلی است و تاجیکستان نیز به شدت به واردات فرآورده‌های نفتی از مسکو وابسته است.

در سوی دیگر، بر اساس آمارهای شرکت «کازمونای‌گاز»، قزاقستان در سال 2025 بیش از 6٫14 میلیون تن سوخت دیزل تولید کرده است. از این رو محموله‌های وارداتی از روسیه برای قزاقستان نه به عنوان منبع اصلی، بلکه برای پوشش تقاضای اضافی مصرف می‌شوند. کشور ازبکستان نیز الگوی ترکیبی تولید داخلی و واردات را برای مدیریت بازار سوخت دنبال می‌کند.

این تفاوت‌ها به‌ویژه در سال 2026 و هم‌زمان با اعمال و تمدید محدودیت‌های صادراتی مسکو برای تثبیت بازار داخلی بیشتر نمایان شده است. با این حال، صادرات بر پایه توافق‌نامه‌های بین‌دولتی از مقررات خاصی برخوردار بوده و از محدودیت‌ها مستثنی شده است. در نتیجه، برخی کشورهای منطقه موفق شده‌اند حتی در شرایط ممنوعیت‌های صادراتی مسکو، روند دریافت سوخت از روسیه را تداوم بخشند.

تداوم صادرات گازوئیل روسیه بر اساس توافق‌نامه‌های بین‌دولتی

روسیه صادرات دیزل به کشورهای آسیای مرکزی را بر پایه توافق‌نامه‌های بین‌دولتی همچنان ادامه می‌دهد. برای سال 2026، سهمیه قزاقستان تا 450 هزار تن گازوئیل پیش‌بینی شده است. حجم توافق‌شده برای قرقیزستان نیز معادل 550 هزار تن تعیین شده است. همچنین برای تاجیکستان، این میزان با افزایشی نسبت به رقم 410 هزار تنی سال گذشته، به 450 هزار تن رسیده است.

البته این ارقام به معنای میزان واردات قطعی نیستند، بلکه سقف حجمی سالانه در چارچوب موازنه سوختی توافق‌شده را نشان می‌دهند. حجم واقعی صادرات ممکن است کمتر باشد و به میزان تقاضای داخلی هر کشور بستگی دارد.

این سازوکار به‌ویژه هنگام اعمال محدودیت‌های صادراتی مسکو اهمیت حیاتی پیدا می‌کند. در اواخر ماه سپتامبر، ممنوعیت صادرات دیزل روسیه تا پایان ماه اکتبر تمدید شد، اما صادرات بر اساس توافق‌نامه‌های بین‌دولتی استثنا شد. این سیاست موجب شده تا خطر کاهش ناگهانی عرضه سوخت برای قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان به حداقل برسد.

قرقیزستان؛ وابستگی 93 درصدی بازار سوخت به واردات از روسیه

بیشترین میزان وابستگی به سوخت روسیه در قرقیزستان به چشم می‌خورد. طبق آمارهای رسمی وزارت انرژی این کشور، قرقیزستان سالانه حدود 1٫6 میلیون تن انواع مواد سوختی مصرف می‌کند که نزدیک به 93 درصد آن مستقیماً از روسیه وارد می‌شود.

برای سال 2026، حجم توافق‌شده دیزل روسیه به قرقیزستان 550 هزار تن است. در سال 2025 نیز همین میزان اولیه با درخواست بیشکک 100 هزار تن افزایش یافت که نشان می‌دهد گازوئیل روسیه برای قرقیزستان یک منبع سوخت دائمی و بخشی از تامین روزمره است، نه فقط یک ذخیره احتیاطی.

بحران بی‌سابقه سوخت در آسیای مرکزی در پی هجوم پهپادهای اوکراینی

این روند در آمارهای سال 2026 نیز مشهود است. طی ژانویه تا مه 2026، روسیه بیش از 235 هزار تن دیزل به قرقیزستان تحویل داد. اگرچه در ماه ژوئیه این میزان به 4٫4 هزار تن کاهش یافت، اما در ماه اوت به بیش از 72 هزار تن رسید. با توجه به سهم حیاتی سوخت روسی، این نوسانات اثرات ملموسی بر بازار داخلی قرقیزستان دارد، زیرا جایگزینی سریع آن امکان‌پذیر نیست.

تاجیکستان؛ اتکای حیاتی و گسترده به فرآورده‌های نفتی روسیه

وضعیت مشابهی نیز در تاجیکستان جریان دارد. طبق گزارش نهاد ضدانحصار تاجیکستان، در سال 2025 واردات گازوئیل به 628٫5 هزار تن رسید که 126٫1 هزار تن افزایش داشت. این روند صعودی در سال 2026 ادامه یافت و در نیمه نخست امسال به 300٫2 هزار تن (35٫4 هزار تن بیشتر از مدت مشابه 2025) رسید.

روسیه اصلی‌ترین تامین‌کننده فرآورده‌های نفتی تاجیکستان است و در ژانویه تا ژوئن 2026 سهمی 91٫1 درصدی داشته است. سهمیه معاف از عوارض دیزل روسیه برای تاجیکستان در سال 2026 به 450 هزار تن افزایش یافته است. با توجه به تولید داخلی ناچیز، واردات نقش کلیدی در تامین سوخت تاجیکستان ایفا کرده و بخش اعظم نیازهای گازوئیل آن از طریق روسیه پوشش داده می‌شود.

قزاقستان؛ استفاده از دیزل روسی برای مدیریت تقاضای فصلی

در قزاقستان شرایط متفاوت است. بر اساس داده‌های شرکت «کازمونای‌گاز»، پالایشگاه‌های این کشور در سال 2025 بیش از 6٫14 میلیون تن دیزل تولید کرده‌اند و بخش اعظم نیاز بازار از منابع بومی تامین می‌شود.

با این حال، واردات ادامه دارد. در ژانویه تا ژوئیه 2026، قزاقستان 264٫7 هزار تن دیزل وارد کرد که 258٫5 هزار تن (حدود 98 درصد) آن از روسیه تامین شده است. در مقایسه با تولید داخلی، این میزان واردات کوچک بوده و نقشی مکمل در زمان اوج مصرف دارد.

برای فصل کشاورزی 2026 در قزاقستان، 803 هزار تن دیزل اختصاص یافته که 400 هزار تن آن برای کشت بهاره است. برخلاف قرقیزستان و تاجیکستان، قزاقستان وابستگی ساختاری به دیزل روسیه ندارد و واردات از مسکو برای حفظ تعادل بازار انجام می‌شود.

ازبکستان؛ تلفیق تولید بومی با خریدهای مکمل از روسیه

ازبکستان بیشتر نیاز دیزل خود را تولید می‌کند اما واردات قابل توجهی هم دارد. در نیمه نخست سال 2026، تولید دیزل ازبکستان 568 هزار تن و واردات آن 283 هزار تن بود. خریدهای خارجی ازبکستان در سال 2025 رشد چشمگیری داشت و در 11 ماه به 679٫5 هزار تن رسید.

روسیه یکی از منابع اصلی تأمین سوخت ازبکستان است. در سه ماهه نخست 2026، حدود 171 هزار تن دیزل روسی به ازبکستان ارسال شد که 8 درصد رشد داشت. اگرچه تولید داخلی پایه اصلی تامین سوخت ازبکستان است، اما سوخت روسیه نقشی مکمل برای پاسخ به نیازهای مازاد دارد.

ترکمنستان؛ خودکفایی و صادرات فرآورده‌های نفتی به همسایگان

ترکمنستان تفاوتی آشکار با سایر کشورهای منطقه دارد. این کشور با داشتن ذخایر غنی و پالایشگاه‌های مدرن، بازار داخلی را کاملاً از تولیدات بومی تامین می‌کند. تنها مجتمع پالایشگاهی «ترکمن‌باشی» در سال 2025 نزدیک به 1٫54 میلیون تن دیزل تولید کرد.

پالایشگاه «سیدی» نیز در چهار ماه نخست 2026 بیش از 47 هزار تن دیزل تولید کرده که 11٫8 درصد رشد داشته است. ترکمنستان نه تنها واردکننده نیست، بلکه فرآورده‌های پالایشگاه سیدی را به افغانستان و ایران صادر می‌کند و بر خلاف همسایگان، در نقش صادرکننده سوخت فعالیت دارد.

وزن متفاوت گازوئیل روسیه در سبد انرژی کشورهای منطقه

ساختار سوخت در کشورهای آسیای مرکزی ناهمگون است. برای قرقیزستان، دیزل روسیه پایه اصلی تامین سوخت، برای تاجیکستان شریان حیاتی، برای قزاقستان ابزار موازنه فصلی، برای ازبکستان منبع مکمل و برای ترکمنستان بی‌تاثیر است، زیرا این کشور خود صادرکننده سوخت است.

در نتیجه، نقش گازوئیل روسیه در آسیای مرکزی را نباید تنها با حجم کل صادرات سنجید، بلکه باید جایگاه ساختاری واردات را در توازن انرژی هر کشور ارزیابی کرد. برای برخی کشورها، سوخت روسی شریان حیاتی تامین روزمره است و برای برخی دیگر، عاملی جهت تعادل‌بخشی به بازار محسوب می‌شود.